گردشگری یکی از مهمترین و پویاترین صنایع اقتصادی جهان محسوب میشود، که در بسیاری از کشورها به عنوان موتور محرک توسعه اقتصادی و اشتغال زایی شناخته یشود. رشد سریع این صنعت در دهه های اخیر تاثیرات گستردهای بر تولید ناخالص داخلی ،درآمد ارزی، ایجاد فرصتهای شغلی و توسعهز یرساختهای محلی داشته است .
در ایران، استان مازندران به دلیل برخورداری از موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد ،تنوع زیستی جاذبههای تاریخی و فرهنگی و نزدیکی به کلانشهر پایتخت کشور یکی از مهمترین مقاصد گردشگری کشور محسوب میشود، با این وجود به رغم پتانسیل های بالا بهرهبرداری از ظرفیتهای گردشگری مازندران هنوز به طور کامل محقق نشده و نیازمند برنامهریزی جامع سرمایهگذاری و هدفمند است. در این راستا شناخت مفهوم اقتصاد گردشگری، بررسی اهمیت آن وتحلیل مزایای سرمایهگذاری در این بخش میتواند به توسعه پایدار این صنعت در استان مازندران منجر شود
اقتصاد گردشگری به مجموعه فعالیتهای اقتصادی و تجاری مرتبط با صنعت گردشگری گفته میشود که شامل خدمات اقامتی، حمل و نقل ،پذیرایی تفریحات ،خرید و سایر خدمات پشتیبان است. این مفهوم برارتباط مستقیم بین گردشگری ورشد اقتصادی تاکیددارد،به گونه ای که ورود گردشگران به یک منطقه ،موجب افزایش تقاضا برای کالاها و خدمات شده و در نتیجه درآمدزایی، اشتغال زایی و رونق کسب و کارهای محلی را به دنبال دارد اقتصاد گردشگری نه تنها بر عملکرد بخش خصوصی تاثیرگذار است، بلکه دولتها نیز از طریق درآمدهای مالیاتی، عوارض ورود گردشگران توسعه زیرساختها و بهبود شرایط سرمایهگذاری از آن بهرهمند میشوند، در واقع گردشگری یکی از بخشهایی است که میتواند اقتصاد یک منطقه را از وابستگی به منابع سنتی رها ساخته و به سمت یک مدل اقتصادی متنوع و پایدار سوق دهد.
در زمینه اهمیت اقتصاد گردشگری یکی از مهمترین اثرات آن درآمد و تولید ناخالص داخلی است. ورود گردشگران داخلی و خارجی باعث افزایش هزینه کرد،د ر بخشهای مختلف اقامت ،حمل و نقل، پذیرایی تفریحات، خرید سوغات میشود، که حاصل این امر مستقیماً به رشد اقتصادی استان منجر خواهد شد. همچنین ،گردشگری به عنوان یکی از بزرگترین صنایع اشتغال زا در جهان فرصتهای شغلی متعددی را در سطوح مختلف جامعه ایجاد میکند، از کارکنان واحدهای اقامتی و پذیرایی، سرگرمی و تفریحی، زمینی و آبی گرفته تا رانندگان و موسسات حمل و نقل ،راهنمایان تور، لیدرهای محلی و بلدراه ها، هنرمندان صنایع دستی و تولید کنندگان محلی و سایر خدمات دهندگان چون مراکز عرضه سوخت، صاحبان حرفههای گوناگون که بیش از ۷۰نوع شغل با عنوان ذینفان این صنعت تلقی میگردند، همگی از مزایای رونق گردشگربهرهمند میشوند. این موضوع در استان مازندران که با چالش بیکاری مواجه است،م می تواند به عنوان یک راهکار عملی برای کاهش نرخ بیکاری و بهبود وضعیت معیشت مردم مورد توجه جدی قرار گیرد.
از سوی دیگر با گسترش صنعت گردشگری دولت و بخش خصوصی ملزم به بهبود زیرساختها در حوزههای حمل و نقل، جادهها، فرودگاهها، خدمات بهداشتی و درمانی، امنیتی و…میشوند. قطعاً حاصل فرایند این بهبودها نه تنها برای گردشگران بلکه برای ساکنان محلی نیز مفید و سودمند خواهد بود و موجب افزایش سطح کیفیت زندگی در استان و منطقه خواهد شد .
از بعد فرهنگی نیز، گردشگری فرهنگی بکی از بخشهای مهم اقتصاد گردشگری است، که میتواند موجب حفظ و احیای فرهنگ بومی، صنایع دستی سنتتهای بومی محلی شود. گردشگران علاقمند به تجربههای اصیل فرهنگی، تمایل زیادی دارنددر فعالیتهایی مانند جشنوارههای محلی، صنایع دستی، غذاهای بومی شرکت کنند. که این امر موجب تقویت هویت فرهنگی و افزایش درآمد ساکنان محلی میشود. مازندران با غنا و پیشینه فرهنگی آیین ها و آداب و رسوم متنوع، دارای قابلیت بسیار بالا ازجنبه، نوع فعالیتها در گردشگری فرهنگی است.
با توجه به اهمیت اقتصاد گردشگری در استان مازندران که مواردی در فوق بدان اشاره شد، این استان به دلیل دارا بودن دریا، جنگل ،کوهستان، رودخانه چشمهها، آبشارها و… میتواند، طیف وسیعی ازفعالیتهای گردشگری را پوشش دهد،و زمینه ایدهآل برای سرمایهگذاری در این بخش فراهم نماید.
در ادامه ،مهم ترین، ظرفیتهای استان مازندران برای سرمایهگذاری در حوزه گردشگری به آن پرداخته خواهد شد .
به طور قطع جاذبههای طبیعی، محور اصلی گردشگری در استان مازندران میباشد و در اولویت آن گردشگری ساحلی و دریایی است، که مورد تاکیدسیاستهای کلان ابلاغی اقتصاد دریا محور از سوی مقام معظم رهبری و سیاستهای اجرایی وزیر محترم میراث فرهنگی گردشگری و صنایع دستی و استاندار محترم مازندران میباشد. وبه دفعات، برنامهریزی برای ، عملیاتی شدن آن را تاکید نمودند. لذانیازمند تلاش، ایجاد مشوقهای لازم برای جذب سرمایهگذاران در این بخش با توجه به نوع سرمایهگذاری است .البته ماده ۸۳ قانون برنامه هفتم توسعه بخشی از مشوقهای سرمایهگذاری را لحاظ کرده و نیازمند به آیین نامههای اجرایی است.ا حداث اسکلههای تفریحی گردشگری با کاربرد قایق سواری، جت اسکی ماهیگیری و پیادهروی،و… اسکلههای تفریحی گردشگری با کاربرد ایجاد واحدهای اقامتی پذیرایی،کافی شاپ، مراکز خرید و نیزاسکله های تفریحی به صورت کاربرد ترکیبی از موارد ذکر شده است. اقامتگاههای لوکس ساحلی با معماری سازگار با طبیعت دریا و هتلهای دریایی ،ایستگاههای تفریحات دریایی ،کلوپهای ورزشهای حرفهای آبی، احداث پارکهای آبی مدرن و مراکز تفریحی در حاشیه دریا و ساحل و …
همچنین، جنگلها و اکوتوریسم به عنوان دیگر جاذبه طبیعی ، وجود جنگلهای هیرکانی که به عنوان میراث طبیعی جهانی در یونسکو به ثبت رسیده و یکی از ارزشمندترین د اراییهای طبیعی مازندران هستند ، فرصتهای سرمایهگذاری در این حوزه میتواند شامل، توسعه اقامتگاههای بوم گردی و جاذبههای جنگلی برای گردشگران دوستدار و علاقمند به طبیعت، ایجاد مراکز تفریحی، کمپینگهای جنگلی با امکانات مناسب ، احداث سیرهای پیادهروی دردل جنگل، دوچرخه سواری، اسب سواری جنگل نوردی ، راه اندازی با برنامه و هدفمند تورهای طبیعت گردی و مسئولانه و حیات وحش گردی با حفظ اصول محیط زیست باشد.
بخش دیگر، از جاذبههای طبیعی مازندران برای سرمایهگذاری کوهستانها و گردشگری ماجراجویانه با وجود سلسله جبال البرز که مازندران را احاطه و در بر گرفته است، پتانسیل بالایی برای توسعه گردشگری ورزشی و ماجراجویانه دارد. فرصتهای سرمایهگذاری در این بخش می تواند، ایجاد ییستهای اسکی استاندارد ، در ارتفاعات مناطقی مانند بلده ،کیاسر، سوادکوه، هزار جریب بهشهرو… باشد. همچنین ،برنامهریزی برای توسعه مسیرهای کوهنوردی سنگنوردي و غانوردی در کوهستانهای مازندران باشد. هم اکنون نیز توسط گروههای حرفهای و آماتور در مناطقی از استان بدون برنامهریزی و امکانات و تسهیلات به صورت خودجوش و سلیقهای اجرا میشود. لذا نیازمند به ساماندهی و معرفی مناطق مستعد برای سرمایهگذاری توسط کسانی که به این نوعو جنس از سرمایهگذاری علاقمند و مشتاق میباشند خواهد بود.
ا ز دیگر ظرفیتها در این حوزه، کسانی که ذائقه خاص در اجرای ورزشهای هیجانی همانندپاراگلایدر، بانجی جامپینگ و زیپ لاین و سایر موارد در حوزه ورزشهای هیجانی هستند،بنابراین سرمایهگذاری در ایجاد مراکز آموزشی باامکانات موردنیاز،ا ین نوع از فعالیتها با هدف، ایجاد تنوع در محصولات سرمایهگذاری گردشگری و پاسخگویی به علایق خاص میباشد، که هم دارای طرفداران جدی وفابل توجه است و هم فضاهای مناسبی برای اجرای این پروژهها دراستان وجوددارد،که عملیاتی شدن آن نیازمند به همگرایی، تسهیلگری وحمایت دستگاههای متولی در اجرای آنها میباشد.
از دیگر منظر ،جاذبههای طبیعی، مازندران دارای آبشارهای طبیعی در دل جنگلهای هیرکانی، چشمه آبگرم معدنی،بویژه در منطقه گردشگری لاریجان آمل است، که بنا به مطالعات انجام شده،ا ز نظر تعداد چشمهها بعد از سرعین مقام دوم رادرکشور برخوردار است. لذا ساماندهی و احداث مجتمعهای آب درمانی مدرن با خدمات پزشکی و اسپا، ایجاد اقامتگاههای سلامت محور و توسعه مراکز ماساژ درمانی در نزدیکی چشمههای آب گرم معدنی از جمله این موارد خواهدبود.
همچنین ،ظرفیت های فرهنگی و تاریخی فرصتی برای گردشگری میراثی است، مازندران از نظر فرهنگ و تاریخ از جمله غنیترین استانهای، ایران محسوب میشود. ظرفیتهای مهم این حوزه خانههای تاریخی است،که میتوانند به موزه،گالری، اقامتگاههای سنتی و بوتیک هتل، سفره خانههای سنتی تبدیل شوند.همچنین، بازارهای محلی و صنایع دستی که زمینه مناسبی برای جذب سرمایه در توسعه گردشگری خرید برخوردارند ،جشنوارههای فرهنگی که قابلیت برندسازی در سطح ملی و بین المللی را دارند، و نیز موسیقی و هنر بومی محلی ،که میتواند از طریق ایجاد مراکز اجرای موسیقی و نمایشهای سنتی رونق پیدا کند.
دیگر محور، برای معرفی ایجاد سرمایهگذاری که با طبیعت مازندران کاملاً همخوانی دارد و اثرات مثبت آن در واقع از ماموریتها و رسالتهای اصلی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی است و نمادی ،ازهریک ، از عناوین فوق میباشد، بوم گردی و گردشگری روستایی با محوریت توسعه پایدار است .مازندران دارای روستاهایی است،که میتوانند مقصد بوم گردانان و گردشگران داخلی و خارجی شوند .گرچه تعداد معدودی از این روستاها فعال هستند، ولی قابلیت های به مراتب، بیشتری از ظرفیت فعلی دراستان وجوددارد وعلاقمندی وهمت د هیاران برای جذب وحمایت ازسرمایهگذاری در این بخش نقش کلیدی دارند
.توسعه خانههای بوم گردی با المانهای میراثی، صنایع دستی و گردشگری به ویژه برپایه معماری سنتی وبومی مازندرانی،ا رائه تجربههای گردشگری کشاورزی مانند زندگی در مزارع، چیدن مرکبات، برنج کاری و انواع محصولات متنوع کشاورزی در فصول مختلف ،که براساس مطالعات قریب به ۱۰۰نوع فعالیت گردشگری مرتبط بااین حوزه استخراج شده است ،با حمایت و همکاری دستگاه ذیربط،درحوزه کشاورزی،، راه اندازی بازارهای محلی برای فروش محصولات بومی و ارگانیک و صنایع دستی، برنامهریزی و اجرای تورهای گردشگری عشایری ،برای تجربه سبک زندگی سنتی عشایری از جمله موارد ،در حوزه گردشگری روستایی است.
همچنین، در ادامه این ظرفیتها به گردشگری مذهبی میپردازیم .مازندران استانی که به عنوان دیار علویان دارای اماکن مذهبی،ز یارتگاههای مهم و بقاع متبرکه است،که میتواند در قالب گردشگری زیارتی توسعه یابد .برای سرمایهگذاری در این بخش می توان، به ایجاد زائرسراها با امکانات مناسب، توسعه مراکز فرهنگی و قرآنی به ویژه در اطراف اماکن مذهبی، توسعه تورهای گردشگری مذهبی با رویکرد معرفی تاریخ فرهنگ دینی استان اشاره کرد
در این بخش ،به پیش نیاز توسعه گردشگری با محوریت زیرساختهای حمل و نقل و لجستیک خواهیم پرداخت. بدیهی است، برای توسعه صنعت گردشگری بهبود زیرساختها از اهمیت بالایی برخوردار است، بنابراین هر اعتباری که به دستگاهها و نهادهای اجرایی استان در این زمینه ، تخصیص داده شود، سود و فایده آن برای توسعه صنعت گردشگری و رفاه حال گردشگران و نیز شهروندان خواهد بود .بنابراین توسعه و نوسازی فرودگاههای ساری نوشهر و رامسر برای جذب و توسعه پروازهای داخلی و به ویژه بین المللی، احداث، ارتقاو توسعه بزرگراهها با امکانات مطلوب برای کاهش ترافیک و خطرات جادهای، راه اندازی و توسعه قطارهای گردشگری برای ارائه تجربهای متفاوت به گردشگران در زیباترین مسیر ریلی کشور که ازر وایتها و داستانهای خاص و جذاب برخوردار است،و نیز سرمایهگذاری در سیستم حمل و نقل هوشمند، برای راهنمایی گردشگران از جمله موارد توسعهای در صنعت حمل و نقل و لجستیک مازندران خواهد بود.
با همه آنچه که در این یادداشت بیان شد،که به عنوان بخشی از، اهمیت اقتصاد گردشگری در مازندران اشاره شد،درادامه، به بخشی از چالشها برای دستیابی به توسعه فرصتهای سرمایهگذاری در استان مازندران جهت تکمیل یادداشت،و مطالعه و برنامهریزی واجرا از سوی مراجع ذی صلاح برای برون رفت از آنها ضروری است.
د ر زمینه، چالشهای زیرساختی و لجستیکی ضعف در حمل و نقل و دسترسی به مقاصد گردشگری از جمله آنهاست. جادههای مازندران ، بویژه در فصلهای پر گردشگر وایام پیک سفرو مناسبتهای خاص تعطیلاتی، دچار ترافیک سنگین و فرسودگی هستند و موجب نارضایتی گردشگران و کاهش تمایل برای سفر به این استان میشوند. حمل و نقل ریلی مازندران ، نیز محدود است و قطارهای مسافری مسیر کمی را پوشش میدهند در حالی که یک سیستم قطار گردشگری مدرن میتواند تجربهای منحصر به فرد برای گردشگران ایجاد کند، فرودگاههای مازندران از کمبود پروازهای داخلی و خارجی وبعضاتجهیزات وامکانات موردنیازر نج میبرند، که یکی از موانع اصلی در جذب گردشگران خارجی و مسافران از مناطقد ورتر کشور میباشد.
چالش دیگر کمبود هتلهای استاندارد و اقامتگاههای با کیفیت است،به گونهای که کمبود هتلهای ۴ و ۵ ستاره با استانداردهای مناسب میتواند، مانع جذب گردشگران خارجی و بعضاً داخلی شود. در حوزه اقامتگاههای بوم گردی هم که در برخی از مناطق استان ایجاد شده برخی از آنها با انحراف از رسالت و وظایف ایجادی خدمات مناسبی را رائه نمیدهند و همچنین یکی از موضوعاتی که دراین برهه از زمان ، به عنوان یک معضل در محافل مختلف رسمی و غیر رسمی از آن ذ کر میشود، ویلاسازی گسترده توسط افراد غیربوومی، باعث افزایش قیمت زمین و کاهش سرمایهگذاری در مراکز اقامتی سازمان یافته و قانونی شده است. در سواحل مازندران نیز امکانات تفریحی و خدماتی مناسبی وجود ندارد و در مناطق جنگلی و کوهستانی کمبود یا فقدان امکانات رفاهی و ایمنی محسوس است.
از دیگر موارد که به صورت مختصر به دلیل طولانی شدن یادداشت به آن اشاره خواهد شد نبود استراتژی جامع برای توسعه گردشگری مازندران است،به گونهای که این استان با ظرفیت ،بدون برنامهریزی کلان و هماهنگ پیش میرود. فقدان یک برند مشخص گردشگری باعث شده که این استان نتواند به طور موثر در بازارهای بین المللی گردشگری رقابت کند. ناهماهنگی بین دستگاهها و نهادهای اجرایی دررفتار با سرمایهگذاران، بورکراسی پیچیده اداری و طولانی بودن روند صدور مجوزهای گردشگری بعضاً سرمایهگذاران را دلسرد میکند .در حالی که بر اساس سند راهبردی توسعه گردشگری مصوب هیئت وزیران به دلیل فرابخشی بودن این صنعت ۲۳ دستگاه و نهاد با رویکرد تسهیلگریو حمایت ازصنعت گردشگری وسرمایهگذاری دراین حوزه دارای احکام تکلیفی هستند .
صنعت گردشگری با صنعت بازاریابی و تبلیغات عجین شده است. فقدان اعتبار مناسب در این بخش مازندران را فاقد تبلیغات گسترده حرفهای در سطح ملی و بینالمللی برای جذب گردشگران نموده عدم حضور در نمایشگاههای بینالمللی گردشگری در کشورهای هدف،عدم استفاده موثر از ابزارهای دیجیتال و شبکههای اجتماعی موجب کاهش سهم این استان از بازار گردشگری داخلی و خارجی خواهدنمود.
:
حسن ختام این یادداشت اینکه سرمایهگذاری در گردشگری مازندران نیازمند یک رویکرد جامع و چند بعدیست که شامل بهبود زیرساختها ،کاهش فرایند اداری،ا رائه مشوقهای اقتصادی، تقویت برندینگ و تبلیغات توسعه منابع انسانی و ایجاد امنیت سرمایهگذاری است. با اجرای این اقدامات مازندران میتواند سهم بیشتری از اقتصاد گردشگری کشور را به خود اختصاص دهد.
همچنین ،جهت پیشبردامور،واستفاده بهینه ازظرفیت های شورای برنامه ریزی وتوسعه استان،کارگروه تخصصی میراث فرهنگی،گردشگری وصنایع دستی، که ازکارگروه های تخصصی زیرمجموعه شورای مذکور،به ریاست استاندارودبیری ادارکل میراث فرهنگی، گردشگری وصنایع دستی به مدت چندین سال فعال بوده،ولی دربازنگری مصوبه مربوط به شورای برنامه ریزی حذف شده ،خلا،آن دررفع مشکلات وموانع،صنعت گردشگری،بویژه دراستان گردشگرپذیرمازندران ،بسیارمحسوس است.بنابراین احیا آن ازسوی شورای برنامه ریزی استان،ازطریق وزارت میراث فرهنگی، گردشگری وصنایع دستی به عنوان پیشنهاداین یادداشت تقدیم میگردد.
دکتر مهران حسنی دبیر و نایب رئیس انجمن گردشگری پایدار سبز مازندران عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران پژوهشگر حوزه گردشگری
