تحول و توسعه گردشگری بدون پژوهش امکانپذیر نیست، این گزاره امروز دیگر یک شعار تکراری نیست، بلکه نتیجه تجربه کشورهای موفق و حتی تجربههای پراکنده داخلی ماست. در جهانی که رفتار گردشگران با سرعتی بیسابقه تحت تاثیر فناوری، سبک زندگی آنلاین، تغییر ذائقهها و شرایط اقلیمی گرگون میشود، اتکا به حدس و گمان یا سیاست گذاری سنتی، نه تنها ظرفیتهای گردشگری را فعال نمیکند، بلکه موجب اتلاف منابع و از دست رفتن فرصتها نیز میشود .از همین رو پژوهش نه یک فعالیت جانبی، بلکه موتور محرک، توسعه گردشگری به شمار میرود، موتوری که امسیر آینده این صنعت را شفاف، علمی و قابل پیش بینی میکند.
امروز صنعت گردشگری بیش از هر زمان دیگر نیازمند تصمیم گیری مبتنی بر داده و تحلیل است. حجم بالای اطلاعات، رفتارهای نوین سفر، نقش فزاینده شبکههای اجتماعی، کاربرد هوش مصنوعی در برنامهریزی سفر و تغییر انتظارات گردشگران از” تجربه محور شدن تا توجه به پایداری” نشان میدهد که بدون پژوهشهای روز آمد بین رشتهای نمیتوان آینده این صنعت را مدیریت کرد. حتی موضوعاتی مانند تغییرات اقلیمی، بحران کم آبی، حساسیتهای زیست محیطی، تاب آوری اقتصادی جوامع محلی و ظرفیت تحمل مقاصد، تنها زمانی میتوانند در سیاست گذاری گردشگری نقش موثری ایفا کنند که پشتوانه پژوهشی داشته باشند.
با وجود این ضرورت روشن، باید پذیرفت که در ایران هر سال دهها پایان نامه، گزارش، مقاله و طرح تحقیقاتی درباره گردشگری تهیه میشود، اما سهم بسیار کمی از آنها به مرحله اجرا یا سیاستگذاری عملی میرسد. بخشی از این مشکل به نبود یک نظام مدیریت پژوهش باز میگردد، نظامی که بتواند نیازهای واقعی صنعت را مشخص کند، از پژوهشهای کاربردی حمایت کند و نتایج تحقیقات را به زبان مدیریتی و اجرایی ترجمه و عملیاتی نماید. از چالشها در این حوزه موضوع، پژوهشهای” تقاضا محور” است. تا زمانی که پژوهشها به صورت پراکنده و بدون راهبرد مشخص انجام شوند، محصول آنها وارد فرایند تصمیمسازی نمیشود، سیاست گذاری گردشگری باید بر اساس مسائل واقعی میدان انجام شود، از مدیریت مقاصد گرفته تا گردشگری روستایی، از بهبود تجربه گردشگر گرفته تا مدیریت بحران در مقاصد و از توسعه صنایع دستی تا بازاریابی دیجیتال. برای این منظور، دستگاه های اجرایی باید به صورت فعالانه نیازهای پژوهشی خود را تعریف کنند و جامعه دانشگاهی نیز پژوهشهای خود را بر اساس این نیازها طراحی و هدایت کند. این مدل همان الگوی “مسئله محوری” است که در کشورهای موفق در حال اجراست.
از سوی دیگر، پژوهش زمانی میتواند نقش موتور محرک داشته باشد که امکان” پیاده سازی” و” آزمون میدانی” برای آن وجود داشته باشد. بسیاری از پژوهشهای گردشگری نیازمند پایلوت، اجرا در مقیاس محدود ،ارزیابی و سپس توسعه هستند. ایجاد “آزمایشگاههای گردشگری” در استانها به ویژه استانهای گردشگر پذیر مانند مازندران، گیلان، اصفهان، یزد و فارس میتواند بستری عملی برای آزمون ایدههای پژوهشی و تبدیل آنها به سیاست موثر فراهم کند. این مدل در بسیاری از کشورها تحت عنوانLivingLabs در حال اجرا است و نتایج ارزشمندی در توسعه کسب و کارهای گردشگری، نوآوری در تجربه سفر و مدیریت مقصد داشته است.
در کنار این موارد، یک رکن مهم دیگر نیز باید جدی گرفته شود، “ترجمه پژوهش” به “ابزار تصمیم گیری” بسیاری از مدیران اجرایی با زبان علمی و آکادمیک پژوهشها ارتباط موثری برقرار نمیکنند، زیرا خروجی تحقیقات اغلب در قالب مقاله، مدلهای پیچیده یا تحلیلهای صرفاً نظری ارائه میشود، تشکیل “مرکز تحلیل سیاستهای گردشگری” در سطح ملی و استانی میتواند این خلا را برطرف کند، مرکزی که وظیفهاش تبدیل پژوهشها به بستههای سیاستی، توصیههای قابل اجرا، نقشه راه و دستورالعملهای مدیریتی باشد. در واقع ،این مرکز میتواند به پلی بین دانشگاه و مدیریت اجرایی تبدیل شود
همچنین باید توجه داشت که پژوهش، فقط شناخت گذشته و حال نیست، بلکه باید بتواند آینده را نیز پیشبینی کند. آینده پژوهی در گردشگری می تواند در زمینههایی مانند روندهای نوظهور سفر، بازارهای جدید، اثرات فناوریهای نوین، تغییرات زیست محیطی و رفتارهای نسلهای جدید نقشی راهبردی ایفا کند. بدون آینده نگری، سیاست گذاری گردشگری ناگزیر واکنشی خواهد بود نه پیشگیرانه.
در نهایت، پژوهش زمانی میتواند موتور محرک توسعه گردشگری باشد که سه شرط اساسی تحقق یابد ؛ یک ،سیاست گذاری مبتنی بر داده و شواهد ؛دو، ایجاد سازوکارهای اجرایی برای به کارگیری نتایج پژوهش؛ و سه، شکلگیری شبکه هماهنگ میان دانشگاهها، نهادهای دولتی و بخش خصوصی، تحقق این سه شرط گردشگری ایران را از تصمیم گیری های مقطعی و آزمون خطا دور کرده و آن را به مدار توسعه پایدار وارد میکند. امروز که سازمان جهانی گردشگری بر” گردشگری و تحول پایدار” تاکید دارد، ایران میتواند با سرمایهگذاری هدفمند در پژوهش، نه تنها چرخهای صنعت گردشگری را به حرکت درآورد بلکه الگوی جدیدی از توسعه هوشمند، نوآور و مبتنی بر شواهد را در سطح ملی ارائه کند.
مهران حسنی پژوهشگر و تحلیلگر سیاستهای توسعه گردشگری عضو انجمن متخصصان گردشگری ایران
